Ameba – budowa, tryb życia, chorobotwórczość

Nie istnieje jeden gatunek ameby. Nazwa ta jest używana w odniesieniu do znacznej liczby gatunków protistów, przy czym zakres stosowania tego pojęcia nie jest ściśle ustalony. W najwęższym znaczeniu terminu „ameba” używa się w odniesieniu do przedstawicieli rodzaju Amoeba. W najszerszym do wszystkich protistów, których zasadniczą postacią jest forma pełzaka. Protisty to zasadniczo organizmy w jednokomórkowe lub zbudowane z wielojądrowych struktur lub kolonii. Ich pozycja w systemach taksonomicznych zawsze była tematem kontrowersyjnym – niektóre z nich bardziej przypominają zwierzęta, inne zaś rośliny. Obecnie istnieje tendencja do wyodrębniania tej grupy jako oddzielnego królestwa, na równi ze zwierzętami, roślinami i grzybami. Budowa komórki przedstawicieli tej grupy jest stosunkowo złożona, gdyż musi ona samodzielnie wypełniać wszystkie funkcje, które w wyższych organizmach wykonują wyspecjalizowane tkanki i narządy. Np. rolę układu pokarmowego pełnią wodniczki pokarmowe, zaś do usuwania nadmiaru wody służą wodniczki tętniące. Protisty to zwykle organizmy wodne, unoszące się w toni wodnej w postaci planktonu. Niektóre mogą występować w glebie, a inne wewnątrz organizmów roślinnych i zwierzęcych (niektóre powodują groźne choroby).

Charakterystyka postaci pełzaka

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech tej postaci komórki jest brak określonego kształtu ciała. Komórka może w dowolnym stopniu modyfikować swoją formę, co wynika z braku tzw. pellikuli. U takich form protista jak wiciowce czy orzęski, pod błoną komórkową występuje złożony układ struktur wzmacniających (np. włókienka, mikrotubule), który nosi nazwę pellikuli, a który nadaje komórce określony kształt. Brak tej struktury u pełzaka pozwala mu również na swobodne wysuwanie nibynóżek (pseudopodiów). Służą one do poruszania się (po wysunięciu nibynóżki w jakimś kierunku cała komórka przelewa się do niej), jak i do pobierania pokarmu (nibynóżka potrafi złapać obiekt, np. bakterię, który ameba chce pochłonąć). W zależności od formy wyróżnia się następujące rodzaje nibynóżek:

  • lobopodia – szerokie, płatowate
  • retikulopodia – cieniutkie, nitkowate, zlewające się tak, że tworzą siateczkę
  • filopodia – mają postać cienkich i pojedynczych (nie zlewających się) nitek

Zdolność do wysuwania nibynóżek i przemieszczania się jest u ameby ściśle związana z podziałem jej cytoplazmy na warstwę zewnętrzną – ektoplazmę i wewnętrzną – endoplazmę. Ta pierwsza ma postać żelu, w którym osadzone są białka kurczliwe (podobnie jak w ludzkim mięśniu, są to aktyna i miozyna). Obkurczając się ektoplazma przeciska płynną endoplazmę w pożądanym kierunku. Pełzaki posiadają szereg organelli typowych dla protista, np. wodniczki pokarmowe i tętniące. Wodniczki pokarmowe powstają na skutek pochłonięcia (endocytozy) cząstek pokarmowych. Podczas tego procesu wypustka ameby owija się wokół pokarmu, a ten zostaje wciągnięty w głąb komórki. Formuje się przy tym obłoniony pęcherzyk, odrywający się od błony komórkowej (i podążający w głąb komórki). Pęcherzyk ten łączy się z innym pęcherzykiem – lizosomem, który zawiera enzymy trawienne, umożliwiające strawienie pokarmu. Ameby rozmnażają się przez podział.

Amoeba proteus (pełzak odmieniec) jako podręcznikowy przykład pełzaka

Pełzak odmieniec (Amoeba proteus) to stosunkowo wielka komórka – może osiągać długość sięgającą 1 milimetra. Żyje w wodach słodkich i jest pospolity również w naszym kraju. Spotkać go można w rozmaitych zbiornikach słodkowodnych: jeziorach, stawach, rowach i powolnych strumieniach. Lubi przebywać w szlamie lub błocie, a nawet wilgotnej glebie. Nie lubi słońca, od którego ucieka. Dlatego jest spotykany na spodniej stronie roślin wodnych. Żywi się bakteriami, dlatego licznie pojawia się tam, gdzie bakterie mają dużo pożywienia: wśród liści, gałązek i gęstej roślinności wodnej. Łatwo można go złowić i hodować używając gotowanej pszenicy lub ryżu (jako wabik i pożywkę). We wnętrzu tej komórki wędruje wodniczka tętniąca, która stopniowo napełnia się płynem (do wnętrza słodkowodnych protistów samoczynnie napływa woda, na skutek zjawisk osmotycznych). Gdy znajdzie się ona w pobliżu tylnego bieguna komórki, zostaje opróżniona z zawartości. Pełzak odmieniec posiada jedno jądro komórkowe, które dzieli się w momencie podziału tej ameby. Stworzenie to zjada każdy organizm, który potrafi złapać i pochłonąć. Mogą to być: jednokomórkowe bądź nitkowate glony, bakterie, inne protisty, a nawet małe zwierzęta wielokomórkowe jak wrotki czy nicienie. Organizm ten potrafi odróżnić pożywienie od cząstek nieorganicznych.

Pełzaki chorobotwórcze

Choć większość pełzaków jest całkowicie nieszkodliwa dla człowieka, niektóre mogą wywoływać bardzo niebezpieczne choroby. Niektóre z nich niemal zawsze kończą się zgonem, dlatego ważne jest zapobieganie takim zakażeniom.

Acanthamoeba castellani

Acanthamoeba castellani jest małym pełzakiem (średnica do 40 mikrometrów), niezwykle rozpowszechnionym w środowisku. Występuje w wodach słodkich, wilgotnych glebach, a nawet w powietrzu. Jest mało wrażliwa na standardowe sposoby odkażana wody (np. chlorowanie). Lubią ciepłe zbiorniki, do których odprowadza się podgrzaną wodę używaną w elektrowniach. Na szczęście rzadko powodują zakażenia, najczęściej u osób z osłabioną odpornością. Jeśli jednak już do tego dojdzie, skutki mogą być bardzo poważne. Wrotami zakażenia mogą być:

  • jama nosowa – stąd przez kość sitową pierwotniak może łatwo przedostać się do mózgu
  • jama ustna – tędy zwykle wędruje do płuc
  • rany skórne

Akantameboza może przebiegać pod postacią zapalenia mózgu (często śmiertelnego) i zapalenia płuc. Rzadziej zaatakowane mogą zostać inne tkanki, np. rogówka, kości czy skóra.

Pełzak czerwonki (Entamoeba histolytica)

Jest to niewielki pełzak, którego cysta może przedostać się wraz z pożywieniem do przewodu pokarmowego człowieka. W jelicie grubym cysta przekształca się w pełzaka, który intensywnie się namnaża. Ameby te mogą przywierać do komórek nabłonka jelitowego i wnikać w głąb tkanki jelita. W ten sposób rozwija się pełzakowica jelitowa, która stopniowo prowadzi do znacznego uszkodzenia tego narządu. U części pacjentów może rozwinąć się pełzakowica pozajelitowa, która najczęściej atakuje wątrobę, ale może też pojawić się w innych narządach, np. w mózgu. Na szczęście opracowano już szereg leków umożliwiających leczenie tego typu pełzakowicy. Jednak najlepszą opcją jest profilaktyka, polegająca na utrzymaniu odpowiedniego poziomu higieny (picie czystej – gotowanej lub filtrowanej wody, mycie warzyw i owoców, itp).

Naegleria fovleri – ameba zjadająca mózg

Neglerioza jest niezwykle niebezpieczną chorobą, w której śmiertelność wynosi niemal 100%. Na szczęście pierwotniak ten względnie rzadko atakuje ludzi. Ten maleńki organizm (do 30 mikrometrów) występuje w trzech formach – pełzaka, wiciowca i cysty. Do zakażenia dochodzi zwykle podczas pływania w wodzie zawierającej pełzaki. Pełzaki mogą dostać się do jamy nosowej, a stąd przez otwory w kości sitowej do mózgu. Gdy tam się znajdą wywołują ostre zapalenie mózgu i opon mózgowych. Biorąc pod uwagę drogę zakażenia, wydaje się rozsądne pływanie z zatyczką do nosa.

Ameba – budowa, tryb życia, chorobotwórczość
5 (100%) 5 votes
Może ci się spodobać również